481 ه ) ، احياء علوم الدين امام محمّد غزّالى ( 450 - 505 ه ) ، فتوحات مكيّهء ابن عربى ( 560 - 638 ه ) ، عوارف المعارف سهروردى ( 539 - 632 ه ) ، و تأليفات فراوان ديگر به آيات قرآنى و احاديث رسول و اقوال بزرگان مزيّن است و در آنها به ندرت به معارف غير اسلامى اشاره مىرود . شهاب الدّين سهروردى مقتول ( 587 ه ) در اثر مختصر و مفيد خويش ، كلمة التّصوّف مىگويد : و لا تتكلّم قبل الفكر ، و لا تتعجّب بشيء من حالك ، فانّ الواهب غير متناهى القوّة و عليك بقراءة القرآن مع وجد و طرب و فكر لطيف . و اقرأ القرآن كأنّه ما انزل الّا فى شأنك فقط ، و اجمع هذه الخصال فى نفسك فتكون من المفلحين و اعلم انّ الصّوفى هو الّذى اجتمعت فيه جميع هذه الملكات الشريفة ، و التّصوف اصطلاح على هذه 13 . مكاتب تصوف مفهوم توحيد در تصوّف اسلامى مراحل سه‌گانهء زير را پيموده است : 1 . لا إله الّا اللّه به معنى : لا معبود الّا اللّه ( مكتب زهد ) 2 . لا فاعل الّا اللّه ( مكتب كشف و معرفت ) 3 . لا موجود الّا اللّه ( مكتب وحدت وجود ) در نخستين ، اقتدا به كتاب و سنّت و عبادت خداوند و صفاى قلب است ؛ در دومين ، اقتدا به كتاب و معرفت و استقصا ؛ و در سوّمين ، اقتدا به كتاب و سنّت و محبّت خدا و فناى در او . مكتب زهد پيروان اين مكتب به اقتضاى اصول علم و منطق و تفكّر به ظاهر كتاب و سنّت ، و از طريق ذوق و كشف به باطن آن دو مىنگرند . زهد و ورع و عبادت ، انفراد از خلق و توجه به آخرت ، شدّت ايمان و اخلاص و محاسبهء نفس ، اقتدا به صحابه و تابعين از مشخصات و امتيازات اين مكتب محسوب مىشود ؛ و صفت غالب و شاخص اين دسته از صوفيان . صفت دينى محض است . با همهء اين‌ها برخى از آنان مردم گريزى و گوشه‌گيرى و ترك دنيا را ، كه با روح دين مقدّس اسلام سازگار نيست ، پيشه كرده‌اند و به آنان كه از مزاياى زندگى مشروع و مرفّهى برخوردارند خرده مىگيرند و زبان به طعن و لعن آنان مىگشايند . البته خود نيز از طعن و لعن ديگران بدور نيستند 14 ابراهيم ادهم ( متوفّى 161 ه ) شرائط زهد و وصول به مقام صالحان را چنين بيان مىكند : بستن باب نعمت و گشودن باب شدّت ، بستن باب عزّت و گشودن باب ذلّت ، بستن باب راحت و گشودن باب جهد ، بستن باب خواب و گشودن باب بيدارى ، بستن باب بىنيازى و گشودن باب فقر ، بستن باب آرزو و گشودن باب مرگ . امام محمّد غزالى در تعريف زهد مىنويسد : ليس الزّهد فقد المال و انّما الزهد فراغ القلب عنه 15 .